Ne, bizantinët

Një intervistë e përkthyesit dhe kultivuesit Robert Elsi, realizuar te një nga kanalet piramidale të Tiranës, nuk kaloi pa vëmendjen e radhëve intelektuale, pavarësisht problemeve humanitare të këtij dimri të vështirë.

Mediokriteti i pyetjeve përfundoi i arnuar me përgjigje që ngjanin si të pickuara, ose të zëna pisk. Në fund të fundit televizion që nuk e sheshon imazhin e intelektualit nuk ka.

Pa shpresë se do të thellohen ndonjëherë ato përgjigje, mendoj se duhen shtruar edhe disa pyetje të tjera, kësaj radhe nga bota e re intelektuale shqipfolëse drejtuar përkthyesit Elsi, si adash potencial i saj sidhe lëvrues i kulturës së gjerë në gjuhë angleze. Këto pyetje shërbejnë për të zgjidhur disa nyje që në mendësinë tonë, ose të sivëllezërve tonë, janë forcuar aq shumë sa ngjajnë kryekreje me ngërçe mendore.

Normalisht kjo pasqyrë doracake e përqasjes së Elsit ndaj botës sonë, ka, më shumë se gjithçka tjetër, kontradikta dhe klishe. Që na interesojnë sepse janë edhe tonat.

Surprizë e këndshme, n'epokën e librit elektronik, të zbulosh se albanologjia e Elsit peshon 2,5 ton, por për mendimin tim, për të kuptuar shqiptarët duhet lexuar sa më shumë Dostojevskij, i cili pavarësisht se nuk dinte shqip, mbetet për shkak të zotërimit psikologjik, albanologu më i madh i botës. Dostojevskij, si gjeni universal, njeh më shumë albanologjikën sesa albanologjinë, kuptohet. Prandaj albanologjia e tij, matet me karàt, e jo me ton.

Elsi thotë se nuk do të mund të jetonte në Shqipëri, pasi këtu paskemi ngelur akoma në kohën osmane. Dhe si argument jep kafen si institucion. Klisheja e faturimit të prapambetjes sonë perandorisë osmane, asaj kohe dhe asaj filozofie, është shumë e njohur dhe nismëtarët e kësaj mendësie dihet që janë rilindasit. Në formë e sotme është përhapur nga ithtarët e socializmit tonë, me në krye shkrimtarin e famshëm. Dhe fakti se ne i bëjmë punët akoma tek “kafiqi i mahallës” siç e thonë në mënyrë gati anadollake andej kah Prishtina, është argument për këtë. Jetëgjatësia e osmanizmit ndër ne, me të paktën 5 shekuj, është po ashtu argument, por Elsi si shumë profesionistë të tjerë mëton se shekujt qenkan bërë 6, pra se vazhdojmë në osmanizëm.

Kritika e osmanizmit, në kuadrin e civilizimit shqiptar, nuk ka shumë vlerë, pa u thelluar më parë, një kritikë tjetër, shumë e rëndësishme. Bëhet fjalë dhe duhet folur për perandorinë që ka zgjatur më shumë ndër ne, dhe që është perandoria më jetëgjatë në histori: Bizanti.

Përse 'albanologët' ose etno-albanologët nuk merren sa duhet me Bizantin, dhe më sak me bizantinizmin, me bizantinizmin ndër shqiptarë? Është e vërtetë se në Bizant nuk ekzistonte institucioni i “kafiqit”, por filozofia jonë praktike, ngjan shumë bizantinì, sidomos urrejtja që ne, bizantinët kemi, për të renë, për të rinjtë, për individin, është e gjitha bijim i ndjetit bizantin që na karakterizon. Madje ne kemi edhe humor bizantin, që ka zënë vend në programacionin televiziv: quhet 'Portokalli'.

Mund të thuhet se Bizanti nuk quhet, pasi në atë kohë nuk ishim ende komb, madje nuk ekzistonin kombet. Kjo tezë vetëm e fuqizon argumentin, pasi duke mos qenë komb, nuk kemi mundur t'i rezistojmë fare, e mbase nuk kemi pasur çfarë t'i kundërvëmë asaj mendësie të errët. E madje humusi ose nënshtresa ku ka mbirë kombi jonë është pikërisht në atë truall. Edhe flamuri ruan shqipen bizantine, për të treguar se sa shumë që jemi identifikuar me Bizantin.

Nuk dua të them se Bizanti ka qenë i gjithi errni, por nëse ka lënë gjëra të mira, në Shqipëri prej tyre gjen pak, maksimumi ndonjë ikonë, teksa një lloj tinëzie provinciale, intrigantizmi morboz, një lloj pashpirtësie bizantine, e gjen ndër ne pa hesap.

Kritika e bizantinizmit fillon qartazi pikërisht në kohën e Zogut. Nga filozofi Krist Maloki, i cili, fatkeqësisht, si pasojë e nacionalizmit të tij, i beson shumë një miti që ndër shqiptarë vetëm i shton bizantinizmat: mitit të gjakut.

Elsi thotë, se pastaj (pas shtetit osman) erdhi diktatura e Zogut, e po ndërtohej shteti.

Por në vitet tridhjetë, pavarësisht disa bizantinizmave të mbretit feudal, të paktën në letërsi kishte edhe vepra. Madje kishte më shumë vepra se bizantinizma. Gjë që nuk mund të thuhet për realizmin socialist, as për letërsinë e sotme. Klani që e dominon zyrtarisht letërsinë e sotme, duke e “kapur” atë falë bizantinizmave të mësuara nga shkolla e vjetër realsocialiste, nuk arrin ta kalojë derën e oborrit. Oborrtaria e artistëve, në të vërtetë, ka kuptim në vende jo-bizantine, pra tek ne, nuk mund të jesh artist oborri, pasi mëson më shumë bizantinizma sesa rrugë Rome.

Elsi thotë po ashtu se nuk ka letërsi të mirë sot, pasi për të pasur letërsi të mirë duhet një sinqeritet i madh. Njëkohësisht atij i duket letërsi e mirë ajo e prodhuar nga Kadarejtë, sikur këta ta paskeshin atë sinqeritetin e madh. Me sa duket ai i ka edhe burim informacioni. Por duket se punon me dy filologji.

Në radhë të parë ata që janë të sinqertë shumë, nuk shkruajnë fare, sa të fillosh shkrimin ka mbaruar sinqeriteti, fillon ndërtimi, vullneti, projekti; dikton interesi, qëllimshmëria.

Në të vërtetë shkrimtari më i shquar i diktaturës, e përligj mungesën e sinqeritetit me formulën: se ashtu ishin kushtet. Por kushtet gjithmonë janë të rreme: çdo shoqëri është e themeluar mbi rrenën e numrit. Thjesht diktaturat ngulmojnë me forcë ta imponojnë si të vërtetë rrenën e tyre.

E vërteta njerëzore, ajo që ta ushqen shpirtin me jetë, nuk i takon një shoqërie, por vetëm individit, vetëm unit, i zbulohet, dhe është e pakumtueshme, është vetëm e rrokshme. Nuk i takon numrit, por logosit. Në skaje letrare mund të themi, se e vërteta i takon vetëm personazhit dhe jo alegorisë.

Në këtë kuptim, gjëja më e vërtetë e Kadaresë është 'Dimri i madh', me të metën se një letërsi si ajo shqipe, nuk mbahet me personazhin e dikatorit, sikundër, letërsia gjermane mbahet me një Faust, por jo me një Hitler.

Problemi i personazhit, është shumë i rëndësishëm, pasi është në qendër të një kulture. Personazhi është njeriu. Aty ku personazhi nuk ka jetë (pra kontradiktë jetësore) sa duhet, pra nuk është real sa duhet, aty zë vend alegoria.

Me një adoleshent të pahonepsshëm si Karl Rosman, të nisur për Amerikë nga prindërit, pasi kishte pasur një aventurë me guvernanten e madje edhe një fëmijë prej kësaj, Kafka na bën të shohim një botë, Botën e Re. Kurse ata që duan të shohin njeriun me sytë e Amerikës, nuk shohin asgjë, pasi historia, dhe njësitë e saj të mëdha, nuk e shohin dot njeriun, janë të verbra, janë makinacione të njerëzores, nuk janë njerëzorja. Njerëzorja arikulohet gjithmonë në njëjës.

Ky është problemi thelbësor i ngërçit të letërsisë së sotme shqipe e më gjerë. Duan ta shohin njeriun me sytë e historisë, dhe kjo gjë, siç e bëri Kadareja, kishte kuptim (çka se të kufizuar në furkën e alegorisë), në një kohë kur historia “bënte namin”, por sot në fundin e historisë, nuk jep asgjë, as alegori të honepsshme.

Po t'i hymë më thellë, kritikës së historicizmit, dhe alegorizmit, mund të dalim në përfundimin se alegoria është bizantinizëm. Alegoria është mënyra për ta shfytyruar individin, një mos-përshfaqje (un-representation); porse vetëm takimi i komunitetit me individin e vet, i krijon dhe i lakon të dyja palët. Përndryshe mbesim në bizantinizëm.

Vërtet historia shqiptare ngjan mjaft absurde, sesi shqiptarët kanë bërë gjithmonë zgjedhjen e gabuar, e vazhdojnë ta bëjnë, sa herë që duket se po zgjedhin. Por absurditeti është karakteri i njëmendtë i historisë. Në historinë tonë ka shumë e shumë data bizantine, një ndër 'ta është kongresi gjuhësor i '72-shit, një ndër më të fundit është 21 janari. Bizantinizmi është i të gjitha palëve, kuptohet, aq më tepër kur të gjitha palët shpallen shumica, dhe si çdo filozofi shumice, ka si target individin. “Lufta e njeriut kundër pushtetit, është lufta e kujtesës kundër harresës”, ka shkruar Milan Kundera. Porse lufta e njeriut për pushtetin, është lufta kundër vetë njerëzores.

Një ndër pikat kryesore të programit kulturor të shqiptarisë që dikur do të fillojë të artikulohet, do t'ishte kritika më e thellë dhe më e ndershme e bizantinizmit.

Deri në shëlbim.

A. Cani     

(De)formimi i perceptimit nën socializëm

A. Cani

Gegnishtja është diellore, derdhje, spermë, përmbajtje; është një forcë e natyrës. Dhe është shqipja më e madhe, pasi dikur është folur në pjesën më të madhe të ilirikut e sot flitet në pjesën më të madhe të shqiptarisë. Toskërishtja është hënore, ajo e vjedh dritën; ajo është vezë, formë dhe është e shurdhuar¹. Por është shurdhim beethovenian, ajo duhet të jetë shurdhuar dikur nga ndjeshmëria e tepërt. Toskërishtja për mendimin tim është më metafizike, pikërisht sepse është një gegnishte e tëhuajtur, që të vetmen derdhje mund ta gjejë tek transhendenca. Ndryshim tjetër është se gegnishtja është si greqishtja e vjetër, kurse toskërishtja si greqishtja moderne.

Por nëse gegnishtja^* e sotme përfton modelin e xhunglës, toskërishtja përfton sot modelin e serës.

Kopshti antropologjik i socializmit ishte një serë (e rrethuar me tela me gjemba), e kopshti i tranzicionit ishte xhungël.

Vitrina më përfaqësuese e serës është gjuha dhe mendësia standarte, e ndërtuar kryekëput mbi parimin e serës (dritë dhe ushqim i kontrolluar, rritje e shpejtë kundër cikleve organike natyrore, produkt konsumi super-merkatosh, afat skandence i afërt). Përfshirja e gegnishtes në këtë standart ka qenë pikërisht një për-fshirje.

Por pasi që standarti bëhet në '72-shin e tutje paradigma, pasqyrën më të shkëlqyer të kësaj sere e kemi tek kinematografia e asaj periudhe. Kjo kinematografi në mënyrë më të spikatur sesa zhanret e tjera të realizmit socialist, rikrijon në mungesë totale atmosfere, kushtet standarte të serës. Kushte këto që mbisundojnë për '40 vjet (nga fundi i viteve '60 deri në ditën tona – me një çlirim të shkurtër në në pesëvjetshin e parë të pluralizmit). Kësaj dialektike, i duhen shtuar edhe dy skaje, për gegnishten – sinergjia, e për standartin – sintetizmi fallco. Tipike për këtë punë është kinostudioja “Shqipëria e Re”. Ajo themelohet në vitin 1952, por në vitet ’80, që ishin dhe vitet e mjerimit maksimal, zë të prodhojë rreth 15 filma në vit, duke u bërë fabrika kryesore e “Njeriut të ri”.

Njerëzit e dalë nga sera, janë të vetmit që gjejnë punë në serë. Kjo shpjegon riciklimin e të gjithë burakratëve të vjetër, në të rinj të të njejtin soj. Të skaduarve të atëhershëm me të skaduarit e sotshëm. Kundërvënia pastaj e xhunglës së gegnishtes me serën, përfton kushtet e sotme perceptive, ku teksa patriotizmi është shkatërruar, lulëzon militantizmi. Teksa njerëzit vuajnë nga energjia e tepërt, shpërthen analiza ‘e ftohtë’.

Në të gjithë rastet, besoj se kemi e do kemi të bëjmë me radikalizim të të dyja modeleve. Forca e pamatë fizike e gegnishtes, dhe rrethimi që ajo i ka bërë kalave horizontale e bidimensionale të standartit, dëshmon radikalizimin e xhunglës. Kurse standarti nga ana e tij vuan erozionin e brendshëm prej parazitëve serialë, por i reziston duke e shumëfishuar artificialisht vetveten.

Nga ana e saj sera, pasqyrohet gjithandej, e shumëfishon imazhin e vet në të gjitha gazetat, në dhjetra televizione, e media të tjera, shumësia identike e të cilave, do dukej në çdo rast shpenzim i tepërt, sikur të mos i shërbente qëllimit të zmadhimit fiktiv të perceptimit të serës. Gjithsesi tek e fundit, politika standartizuese rezulton tek krijimi i boshllëkut industrial.

Por gegnishtja me leksikun e saj të pafundëm, ka forcën tektonike ta trandë mini-perandorinë teknike të standartit. Çdo fjale të saj i refuzohet hyrja në standart, ndërsa lejohet vërshimi i fjalëve të huaja, e kjo për arsye se gegnizma është spermatozoid, dhe mund ta mbarsë barkun e thatë të standartit. Ose mund të zbulojë faktin se ky bark është shterrë, pra nuk ngjiz.

Gegnishtja lulëzon me jetën e përditshme, duke qenë tekëndej xhameve të serës, ajo i ndjen e i pasqyron stinët në përjetim dhe nuk njeh 'efetin serë'.

Megjithatë në këtë luftë mes xhunglës e serës, mes gegnishtes e standartit, ajo që humbet është toskërishtja. Rast i rrallë kur humbet i treti që s'është palë në konflikt. Standarti e lë toskërishten pa metafizikë.

Është entuziazmi gegë^**, kundër seriozitetit serial të serës. E natyrshmja kundër artificiales. Dhe kjo artificiale, në kulmin e realizmit socialist, e quante veten përmbajtje (krijonte kultin e përmbajtjes), ndërkohë që ishte thjesht formë boshe, dhe si përmbajtje kishte vetëm servilizmin ndaj përmbajtjes. A siç thoshte një kritik pragez dikur: realizmi socialist është letërsia e shkruar në atë mënyrë që ta kuptojë edhe partia.

***

Kemi arsye të besojmë se nga të gjitha pushtimet që kaluan mbi vendin tonë, ku për mijëravjeçarë ka banuar kjo etni e jona, e cila në fundin e shekullit të XIX u bë edhe komb, më i mbrapshti qe pushtimi komunist. Të paktën kështu rezultoi. Ky regjim krijoi në masë skllavin shqiptar, çka nuk e arriti as Roma, as serbi, as Turqia Osmane. Bazat e nëndheshme të kësaj trajte kaq të ulët të njeriut, na i dha pa dyshim Bizanti². Por shqiptarët nga komunizmi ‘dolën’ me një kompleks inferioriteti që nuk e kishin pasur ndonjëherë. Ky kompleks inferioriteti iu injektua deri diku edhe pjesëve të tjera të kombit tonë të copëzuar.

Pavarësisht kritikës që vetë aparati propagandistik komunist i bënte sistemit gjysmë-feudal nën Zogun, bujkrobi shqiptar i viteve '30 nuk qe kurrë aq skllav (pra aq bizantin) sa fshatari pa tokë i Partisë së punës. E përdor këtu bizantinin si antonomazë të njeriut pa liri të brendshme (pra njeriut të ligë), në kundërshtim me atë që sot quajmë 'perëndimor' si sinonim të njeriut të çliruar e pozitiv.

Skllavëria, sipas ekonomistëve modernë, qëndron në të disponuarët e fuqisë-punëtore të tjetrit³. Çka bënë edhe pronarët e proletariatit shqiptar, ose oligarkët e kuq. Nëse një copë pronë e lejonte njeriun të prodhonte pjesërisht jetën e vet, kur u mor edhe kjo, shqiptari i kësaj Shqipërie u gjend në kushtet e serës, dhe bijtë e tij, u rritën si bimë në serë, jetët e tyre u prefabrikuan 'nga lart'. Por liria është e drejta e njeriut për të prodhuar jetën e vet.

Ata që në emër të zhdukjes së pronës u bënë pronarët e këtij vendi e të mbarë këtij populli, qenë edhe pronarët më të këqinj që kemi pasur. Dhe bijtë e tyre, sot në epokën e shoqërisë së spektaklit të integruar, përpiqen të bëhen pronarët e perceptimit. Duke e çrrënjosur subjektin nga përpjekja e tij për të vërtetën. Badiou te Etika e tij, e përkufizon «subjektin» kështu:

“Quhet «subjekt» mbartësi i një besnikërie, pra mbartësi i një procesi të vërtete. Pra subjekti nuk para-ekziston aspak ndaj procesit. Ai është absolutisht inekzistent në situatën «para» ngjarjes. Duhet thënë se procesi i të vërtetës indukton një subjekt.”

Pra duke e zhveshur subjektin nga prirja e tij kah e vërteta, e ke kthyer atë në objekt. Ky përkufizim moral i subjektit, vlen edhe si përkufizim estetik i tij.

Ata që shpronësuan për të qenë pronarët e tokës shqiptare, sot kanë riblerë frekuencën e perceptimit, për tu bërë pronarët e tokës sonë kulturore. Por ata nuk e punojnë këtë tokë, thjesht importojnë dhe kopjojnë. Shtrohet pyetja, po ne si identitet shqiptar edhe sa mund të mbijetojmë me këtë kulturë fallco që kinse prodhohet (por vetëm shitet) prej tyre? Për sa kohë njeriu mund të jetojë nëse nuk arrin të prodhojë as edhe një pjesë të së vërtetës së vet?

***

Situata e gegnishtes është ajo e një kolonizimi kulturor, me të gjithë treguesit e një aparteidi. Shpronësimi kulturor i veriut klasik, ka çuar në atë që e shpjegon Pipa, me një shembull të përkryer tek vepra The Politics of Language in Socialist Albania^***. Ai konstaton se gjuha standarte paraqet tipare imperialiste e kolonizuese, pasi merr nocionet e pashmangshme të gegnishtes, i jep lustrin e vet dhe ia shet po të njëjtëve, siç bëjnë firmat shumëkombëshe me lëndët e para në Afrikë.

Në kohën kur perceptimi fabrikohet me pak fjalë^**** nga mediat, ndër shqiptarë qarkullojnë ende absurditete si ky: gjuha standarte quhet letrare, ndërkohë që vetëm një pjesë e administratës e zotëron atë, pra i bie që këta burokratë janë letrarët tanë.

Duke e quajtur standartin gjuhë letrare, ose shkurt gjuhë shqipe, i bie që më letrarët ndër shkrimtarët shqiptarë, pra Koliqi e Pashku, të bëjnë letërsi dialektore, kurse gazetarët e standartit të bëjnë letërsi shqipe. Duke e quajtur standartin të vetmen shqipe, i bie të gjithë shqiptarët e para '72shit, që është viti i siglimit, të pranohen si shqiptarë vetëm me marrëveshje, duke u injoruar plotësisht kontributi i tyre, para të cilit ne jemi thjesht parazitarë.

Ky perceptim i gabuar, bijim i mendësisë së gjymtë të përftuar në gjysmëshekullin e dytë kulturor të shekullit XX, është radiografia më e saktë e qytetarisë kallpe që është krijuar ndër ne, e që është fabrika e aberracionit tonë.

1) Konica (duke i lexuar muzikalisht të dyja variantet) ka thënë se gegnishtja duhet mbajtur për poezinë kurse toskërishtja për prozën. Ky pohim ka diçka krejt të vërtetë, por vlera e tij aksiomatike është e disktueshme, sidomos kur lexojmë poezinë e Lasgushit dhe prozën e Anton Pashkut.

2) Shih Oriental apo Oksidental, Krist Maloki, botimet Plejad, 2006.

3) Cituar nga La concezione materialistica della storia, Marx-Engels, Editori Riunti, Roma 1971⁷, fq. 52.

*Them gegnishtja si filozofi praktike, pra si gjuhë e folur dhe e për-jetuar.

**Në greqisht: 'është Zoti brenda teje'. Por gegnishtja, si greqishtja e vjetër, është pagane.

***Ky libër është botuar më në fund në shqip, tek botimet Princi, i përkthyer nga P. Shllaku.

****Përdoren dikur rreth 300 fjalë gjithsej!! Kjo shifër është matësja e dritëshkurtësisë sonë.

Tė mendojmė nė gjuhėn e shtėpis

Në intervistën e radhës, një përfaqësues nga më dogmatikët e doktrinës që në mësonte të hamë ideologji, thotë po ato gjëra që përsërit e majta e sëmurë shqiptare: ky lider i sotëm është ish-sekretar partie, nuk besoj se nuk kemi rini dhe se kjo rini nuk do bëjë revolucion... e quan '97 revolucion demokratik, e me radhë. Këta niktalopë flasin për rininë, por nuk janë të aftë ta dëgjojnë rininë. Bëjnë sikur shkreditojnë anën bukolike të kryeministrit aktual, por i qepin astarin ndryshkut të kësaj mënyre mendimi.

Personalisht nuk besoj se lideri ynë aktual është kripto-komunist. Ai është antikomunist I sinqertë, siç ka qenë komunist i sinqertë në rini. Do të thoni juve: të gjithë jemi komunistë në rini. Dhe antikomunistë në moshën e pjekur, kur e kemi fituar tashmë avantazhin dhe duam ta ruajmë. Mund të themi se në rini jemi të gjithë idealistë.

Atëherë mund të duket se evolucioni i këtij lideri është i natyrshëm dhe mund të jetë i pranueshëm, pavarësisht se niset nga një socializëm i tipit bizantin, dhe mbërrin tek një oksidentalizëm folklorik. Por duhet të pyesim veten, a është besimtar ky njeri? A ka spiritualitet?

Personalisht, më duket se nuk është ateist. Pavarësisht se legjenda thotë se ai nuk e lau dorën nji vit pasi ia shtrëngoi udhëheqjes. A thua përjetimi i tij më i thellë ka qenë takimi me pushtetin? Në këtë pikëvështrim shumë më njerëzor do na dukej Rama, i cili sipas gojëdhanës paska përjetuar artin, paska ngrënë bukë nga e bukura dhe mund të ketë qarë me lot para Guernikës. Rama ky ngrënës opiumi, ky dendi që u mundua ta kthente Tiranën në metropol të tipit bodlerjan.

Të parë në këto dy thjerrza të përkundërta hiperbolike, figura e parë do na dukej mishërimi i ambicies dhe i forcës, i dyti mishërimi i nevojës për me andrrue me çdo mjet.

Por unë kam dyshimin se janë të dy njerëz pa metafizikë. Ose do ta them ndryshe.

Kryeministri ka qenë ai që ka qenë dhe është ky që është, por këto dy pjesë të personalitetit të tij nuk kanë lidhje dialektike ndërmejt tyre. Sikundër dendizmi i Ramën nuk ka lidhje me diletantizmin e tij si politikan. Kemi të bëjmë me dy bipolarë. Mungon vetëm ariu polar me dajre dhe festa mund të fillojë.

Skizofrenia është sëmundja më e përhapur ndër ne shqiptarët, ajo kur njëra pjesë e personalitetit nuk i përgjigjet tjetrës. Dhe në rastin Rama, përdorimi i acidit lisargjik duhet pa' si kurë. Rama është shumë më i shëndetshëm në skizofreninë e tij.

Skizofrenia është sëmundja e vërtetë e elitës sonë. Kjo e bën të pamundur zbatimin e një programi mbarë-shqiptar. Pasi elita e Shqipërisë londineze, ngaqë vjen nga një histori pa prani okupatorësh të huaj, shihet akoma si lokomotiva e kombit edhe nga elita e re kosovare, e cila, pavarësisht patetizmit, duhet thënë se nuk vuan nga skizofrenia, dhe për arsye biologjike është e detyruar ta pranojë rininë në prodhimin e publikes. Çka në Tiranë nuk lejohet të ndodhë.

Shpesh kam pyetur nga iu vjen forca fizike këtyre ateistëve të pandalshëm që manovrojnë në hijen e shpirtit të tyre politikën e Tiranës. Besoj se nga skizofrenia do ishte një shpejgim i mirë. Çdo skizofren është i palodhshëm.

Jemi një shoqëri e sëmurë. Në komunizëm kishim një elitë të sëmurë dhe një pjesë të shoqërisë tërësisht të kriminalizuar, por tani jemi fund e krye një shoqëri e sëmurë. A do shërohet kjo elitë? Nuk e besoj. A do shërohemi ne njerëzit e thjeshtë thjesht duke ikur jashtë shtetit? A do kthehemi ndonjëherë, për ta investuar shëndetin tonë nëse do e kemi? Por ky moment dileme madhore për ne, është momenti kur të politikë po hyjnë pornet e reja, dhe politika do degradojë shpejt nga një politikë e bazuar mbi spektaklin bosh, në një pornokraci të dehur konsumiste.

Teksa Italia fqinje po fundoset prej pasojave të industrisë së imazhit që ia mbylli industritë e tjera, neve sapo i kemi hipur këtij Rozinanti.

Standarti përfaqëson kulturën fallco të kësaj pluto-elite, që tregun e vetëm e bazon mbi pornokracinë e imazhit. Por standarti do ta përqafësonte këtë marri edhe sikur të ishte i bazuar mbi gegnishten, mbi këtë nuk kam pikën e dyshimit. Standarti është universal siç është universale gjuha që flitet në filmat porno. Nuk duhet pritur pra që standarti të rrokë kuidin dhe të bëjë dritë. Pra nuk duhet pritur që standarti të prodhojë kulturë. Ata që kujtojnë se gjuha e njësuar e prodhon publiken, gabohen. Gjuha e njësuar e riprodhon publiken, nuk e prodhon atë. Standarti po mëton se po bën elektrifikimin e mendjeve. Është shenjtërimi i protokollit provincial.

Të gjithë ata që e duan identitetin shqiptar e duan gegnishten siç e duan dhe toskërishten. Nji ode liqenore e Lasgushit tingëllon shumë më e ëmbël buzë liqenit të Shkodrës, sikundër e di se 'Shiroka në dimër' e Rreshpjes duhet recituar pranë liqenit të Pogradecit. Ky mall vjen nga dashuria për mikun. Ç'nevojë kemi ta quajmë mysafir, ne e quajmë thjesht e pa formalitete: mik. Kur të vjen miku në shtëpi, i thonë.

Tani të shohim situatën e gegnishtes: edhe ajo po shtrembërohet nga mendjet e shtrembëra që me paratë e vjedhura ndërtojnë pallate të shtrembëra, por nuk është ky problemi i saj. Gegnishtja ka një filtër tjetër, të natyrshëm. I thonë Shkodër. Duke latuar koinenë urbane Shkodra ka filtruar njëherit edhe prurjet e maleve dhe ka qenë filtri natyror i etosit të veriut.

Një këso filtri nuk mund të rikrijohet në Tiranë as në përmasa të reduktuara, pa u krijuar tregu real gjuhësor, konkurenca e vlerave. Dhe këtë konkurencë për mua nuk e krijojnë gjuhëtarët, teknikët e gjuhës, por shkrimtarët dhe mbarë krijuesit në gjuhë të gjallë.

Duke u marrë shumë me përkthime, vë re një pezmatim të tepërt: për shumicën e fjalëve në gegnisht duhet të shënim në fund të faqes, ngaqë edhe ata 80% e shqiptarëve që e kanë amtare, mund të mos e kuptojnë, pasi nuk e kanë pa' të shkruar, dhe mund të mos dinë si lexohet. Me përfundue në fund të faqes: kjo ndodh vetëm me gjuhët e huaja!

Kemi gegnishten e katandisur në hirushe. Duke qenë më afër vatrës amà, ajo është edhe më afër zjarrit të së vërtetës, kur i thonë: përshfaq situatën reale të Shqipërisë: mjerimin e saj të detyruar. Prandaj një folës i 300 fjalëve të standartit më bën si profesor në Prishtinë, çdo folës i standartit pretendon dhe paguhet më tepër sesa një jofolës. Kemi një energji gjigande që është përjashtuar nga prodhimi i publikes, nga kultura. Kopshti antropologjik që bijon prej kësaj quhet xhungël.

Por në standart kemi dritë dhe ushqim të kontrolluar. Kemi serë. Ata që po rriten në mirëbesim në pallatet e shtrembëra me programacionin televiziv standart, do jenë lule serash, me afat skandence, me një qark kuptimor nga më të reduktuarit.

Po me toskërishten çfarë bëhet? Ajo duket sikur e ka braktisur polifoninë e vet dhe na ka lënë kakofoninë e këtyre brutëve që s'ndjejnë muzikë nëpër konaqet e tëvëve të metropolit. Duke i dhënë aksesin e vetëm tek pseudo-publikja, duke e bërë standarte, partia i bëri asaj dëmin më të madh. I hoqi muzikën. Dhe një gjë që ka humbur muzikën, ka humbur bash anën e saj shpirtërore. Kjo furje e toskërishtes është problemi më i mprehtë në rang publik.

Gegnishtja do ketë gjithmonë poetë, por toskërishtja duket se jo më. Furja e toskërishtes së sotme ka edhe arsyet e veta historike. Italishtja nuk ia hoqi muzikalitetin toskërishtes arbëreshe për shembull. Toskët e lavdishëm kanë humbur shumë qytete ose vatra ku farkëtohej mendësia e gjuha e tyre. Sa Toskëri ka mbetur jashtë prej Ohrit në Prevezë? A nuk janë aty jashtë edhe Konica e Noli, dy mjeshtrit?! Të dy të lindur jashtë këtyre kufinjve sakatues.

Imagjinoni çfarë do t'i kishte ndodhur gegnishtes, sikur Shkodra të ishte aneksuar nga sllavët para njëqind vjetësh.

Duke gjykuar fallsitetin e situatës kulturore të Tiranës, të gjithë ne kemi paragjykuar Jugun tonë. Por fakti se kryeshtetasit janë ushqyer me literaturën e diktatorit, që e kishin si 'provim shteti', nuk e bën të drunjtë dogmatike dhe të errët toskërisht e magjishme. Toskërishtja nuk ka lidhje me mendësinë bizantine. Ata që e paragjykojnë prej afërsisë gjeofizike me Bizantin grek, mos të harrojnë veriun dhe afërsinë e tij gjeofizike me Bizantin sllav.

Në kushtet e pushtimeve mijëravjeçare, heronjtë tanë kanë qenë banditët. Ata që arrinin me marrë diçka me forcë. Është koha me dhanë diçka me dëshirë.

Kemi qenë dy-gjuhësh, një në shtëpi, në një publik. Në kushtet golbale duhet të bëhemi shumë gjuhësh, por të mendojmë në gjuhën e shtëpisë para se të flasim dhe të veprojmë.

Dyfytyrësia është sedimentuar në kohë dhe është bërë strukturale. Jemi euro-aziatikë, lindoro-perëndimorë, piratë-papagaj. Është koha të mendojmë dhe të veprojmë në gjuhën që flasim në shtëpi. Të mendojmë me kokën tonë. Të punojmë kopshtin tonë. Të tregtojmë mallin tonë.

Do mbetemi për shumë kohë dygjuhësh. Me kusurin e skizofrenisë. Do mbetemi për shumë kohë shoqëri e bazuar mbi lidhjet e gjakut dhe mbi vampirizmin që rrjedh prej kësaj. Nëse e konsiderojmë standartin si gjuhë letrare, do mbetemi edhe pa letërsi. Nëse presim që ta zgjidhin gjuhëtarët, harrojeni, nuk iu del pensioni.

Gjuha letrare do vazhojë të bëhet prej shkrimtarëve, prej atyre që i japin dashuri falas, atyre që e kanë këtë instinkt burrnor.

Milano, tetuer 2011

IRLANDA

Tepak pa zbardhë oqeani

nxori në breg të ramët...

me u falë tokë për vorr.

Vikamat ua kish përpi

mnershëm me kohë.

Kamat tok me krena

tok me fëmitë me lojna.

Kshu u përmbys Atlanti

e bota iu dha rastit

që e mban si zar.

Ishte nji pamje

që ta shkulte shpirtin

e gjithkujt e pá

shpirti iu shkul

e u ba shkulm dallge.

Se atë natë natyra

bani gosti. Hangri mish

e piu venë njeriu.

Por shpnetka e Atlantidës

notoi në gjakun e njelmë

prej lotësh e duel në diell

ngjat nji harku të blerë.

I thonë Irlanda - landa e irun

e asht parajsë delesh toke

e amë ujqish deti

streha pa terr e të keltëve naivë

e bija për shpirt e oqeanit

njatij

që e la pa prind. 

A.C.

Elozh metafizikës

Metafizika, na thoshte një mësues, u quajt nga lëçitësi latin, ajo pjesë e veprës së maqedonasit Aristotel, që vinte pas Fizikës. Por meqë physis domethënë natyrë, metafizikja është thjesht e mbinatyrshmja. E përtejshmja, infiniti, e pashmja simbas dritës...
Ajme jetojmë në epokën e anti-metafizikës, në konsumizëm, dhe të gjitha këto tingëllojnë patetike. Kjo epokë është veç tjerash edhe anti-fizike. Kaq na janë errësuar sytë nga mallrat, sa kemi humbur edhe lidhjen me natyrën, me fiziken. Dhe meqë e kemi humbur, kjo lidhje është bërë qëllim në vetvete. Priremi drejt fizikes, duke u nisur nga dëshpërimi ynë material, si dikur prireshim drejt metafizikes, duke u nisur nga pamjaftueshmëria jonë fizike.

Por shpirti ynë është aq i paushqyer, sa çdo kundërmim metafizike, na bën efektin e një helmi. Sa nga njerëzit e sotëm mund ta dëgjojnë Moxartin, pa iu dukur si "muzikë të vdekurish" fjala vjen?

Për të folur tani më në konkret për shpirtin shqiptar, e ndjejmë sa i kufizuar është bërë ai, nga reformat e historisë, sidomos atyre të shekullit të kaluar. Nuk po flasim për shpirtin Spirit (Spirito, Geist), por për shpirtin Soul (Anima, Seele). Për botën gjysmë-errcake të shqisave, që po errësohet gjithmonë e më shumë. Shpirti shqiptar po humbet instinktet, por pa fituar mendimin. Po humbet reflekset, pa fituar refleksionin. Mendimi është instinkt i ri, prandaj i dominon instinktet e vjetra fizike, dhe është i vetmi instinkt metafizik.

Në mungesën e programeve reale, atyre që i mundësojnë njeriut të vetëndërtohet, jemi sot para dy modeleve "sendërtuese". Sera e socializmit sovjetik është zëvendësuar me xhunglën e tranzicionit, dhe synohet që të shitet xhungla për të blerë serën. Në dyja këto modele zhvillimi të kopshtit antropologjik, shpirtit i merret fryma (për ta thënë filozofikisht më saktë, do më duhej italishtja, e do thosha: allo spirito vien tolta l'anima). Xhungla është model a-politik, pra antimodel, anarki. Sera prodhon në seri, por njerëz të skaduar amà, të konsumuar.

Nëse elita jonë ka modele kaq të skaduara për ne, kjo do të thotë se ajo nuk ka model për vete. Dhe ajo nuk ka lidhje organike me elitarizmin e viteve '30, sado që me fjalë mundohet ta bëjë. E madje pyetja shtrohet: a kemi elitë? Jo. Nuk kemi. Kjo elitë synon të na bëjë të besojmë se ne nuk kemi teknologjinë për ta kuptuar. Por meqë ajo e ka teknologjinë, si ka mundësi që nuk kupton vetveten?!
Thjesht se i mungon ai dimensioni...
Ç'është një elitë, përpos se një lëvizje që prodhon metafizikë?! Në kohën kur njerëzimi ishte më pak i robotizuar nga teknika, i donte lundërtarët e poetët e heronjtë e vet, pasi këta e pajisnin me metafizikë, i jepnin frymëmarrjen univerale, energjinë jetësore, largpamësinë profetike. Sot sistemit nuk i duhen më tërë këta figura të shpirtit, i duhen thjesht bateri.
Pa metafizikë, fjalët janë thjesht miza. Janë miza që kalojnë kokë më kokë, hyjnë në veshë e dalin nga goja, gjithnjë e më të azdisura, gjithnjë e më pickuese e verbanike. Shikojini se ç'ndodh me tërë komunikatorët - conquistadores të ekranit të vogël - gazetarët, politologët e politikanët, pedagogët e intelektualët, aktorët e regjisorët, këngëtarët dhe kompozitorët? A bëjnë gjë tjetër përpos së transmetuari mizat?! Mizat e njëri-tjetrit. Mizat e labirintit! Mizat e këtij realiteti të mbyllur, jo për shkak të vogëlsisë së vendit, por për shkak të mungesës së metafizikës!
Edhe Irlanda është e vogël, por shpirti irlandez merr frymë thellë. Sepse një shpirt nuk është një shpirt po nuk u derdh në një plan shpirtëror.
Diçka aktuale, tash. Kur themi se ne shqiptarët e kësaj Shqipërie duhet të dalim, nuk kemi parasysh se duhet të bëjmë pasaportat biometrike dhe të harxhojmë ato pak kursime që kemi. Të dalim, të dalim sa më parë, e jo të ikim, por të shkojmë. Për hir të atyre që vdiqën në kufi, të dalim, për të parë liri me sy, aty ku liria funksionon...

Por ata që vdiqën martirë, e kishin metafizikën e lirisë e ne mund të vdesim pa e pasur; shpirtrat e tyre e panë lirinë, e ajo qe shkëndija që i bëri të lëvizin edhe fizikisht. Sikundër, shumë shpirtra që kanë lindur në liri, nuk do e shohin atë, pasi nuk e kanë metafizikën e saj.
Kur flet për fiziken dhe metafiziken, s'mundesh dot ma ta vesh theksin tek e dyta. E don metafizika e tekstit. Ngase thjesht po shkruan pa folur. E në fakt në kohën tonë për shkak se po minohen të dyja, natyra dhe e mbinatyrshmja bëjnë lidhje të vetme (religjon t'unjishëm), për të krijuar njeriun me ndjeshmëri kozmike, si përgjigje ndaj robotit elektronik.
Pse e duam hebreun, të krishterin, muslimanin, siç duam poetin, muzikantin, e Ainshtajnin? Se kanë metafizikë, se kuptojnë gjuhën e krijimit, ia hapin dyert dritës, dhe janë jeta e kësaj bote, që pa ta s'ka jetë.
Metafizika ose skaji kah synohet. Pasi vetëm duke synuar të gjesh mbinjerëzoren, mund të arrish së paku njerëzoren.

Elozh lëvizjes së lirë

Kur kemi hyrë në fundin e tremestrit të parë të lëvizjes së lirë në Schengen, në regjistrat e kthimeve mungojnë më shumë se gjysma e të nisurve. Kjo nuk tregon dhe aq se shqiptarët kanë përfituar nga heqja e vizave për t'ia mbathur, por, tregon se 90 ditë nuk mjaftojnë. Nuk mjaftojnë për të bërë diçka më të hajrit sesa thjesht vizita familjare apo turizëm. Nuk mjaftojnë për të plotësuar një cikël jetësor.

Kjo e dhënë na sinjalizon disa të tjera: pikësëpari, shqiptarët që mund të udhëtojnë për qejf, ose me dëshirën rinore për të parë botë me sy, nuk kanë ose nuk duan t'i prekin kursimet e tyre, të paktën nuk kanë ndonjë ngut në lidhje me këtë. Kjo edhe për faktin se fluturimet, pavarësisht uljes së çmimeve që kanë nisur vitet e fundit disa kompani, nuk janë akoma në fashën low-cost. Përpos kësaj, ata që udhëtojnë, kanë dëshirë të fitojnë hapësirë dhe jo të gjinden më ngushtë nga sa janë nisur.

Këtë herë duket se ata që kanë lëvizur janë ata që në njëfarë mënyre ishin në pritje të kësaj dite, por, kjo nisje është shoqëruar edhe me kthimin e atyre që rrinin jashtë duke mos e pasur një shans të tillë. Dhe ky shans erdhi. Por erdhi kaq vonë sa nuk prodhoi ato energji të reja, atë dinamizëm që përndryshe do pritej.

Kjo ikje nuk mund të quhet eksod, për arsye se është thjesht pjesë e mobilitetit normal europian. Ky kontingjent ikësish nuk e varfëron atdheun. Çka do të thotë: ata që gjejnë një atdhe tjetër, nuk mbesin apolidë, e ata që nuk gjejnë dot atdhe të dytë, kanë ku të kthehen. Ky kontingjent nuk është më një kontingjent ikësish, por udhëtuesish.

Heqja e vizave vjen në një moment kur ne shqiptarët, popull rinor e energjik, por që kemi trashëguar një varfëri të rëndë nga e shkuara, nuk mund ta shijojmë plotësisht, të paktën jo po ta marrim në mënyrë spontane, pa reflektuar.

Kostoja e jetesës në qendrat europiane, ka mbërritur rekorde historike. Qytetet si Parisi, Zyrihu, Amsterdami, Strasburgu, Milano kanë mbërritur në caqe të papërballueshme. Por a duhet të na stepë kjo? Fakti që Parisi nuk mund të presë më shpirtra bohemë me humanizmin e tyre on the road, por është bërë një qytet i politikave të djathta, i snobëve të feminizuar, i intelektualëve të tredhur, ku nuk vërshojnë më brezat e artistëve të rinj me vitalitet, nuk kompensohet mjaftueshëm me fenomenin Berlin.

Në fund të fundit në bashvendin gjerman, eksperimenti po bëhet me projektim nga lart, nga pushteti dhe artistët po shkojnë aty për turizëm artistik. Europa fle mbi një revolucion të dështuar. '68 ka lënë pas kulturën e konsumit.

Me një refleksion të thjeshtë, mund të kuptojmë se në kohën e lëvizjes së lirë, shqiptarët e thjeshtë, kanë pikësëpari shansin të zbulojnë Europën suburbane, provincat e lira dhe të ngeshme të mare nostrumit: ishujt e Greqisë, e Italisë së jugut dhe fshatrat e veriut të Mesdheut: duke rigjetur kështu frymëmarrjen e tyre mesdhetare. Ky integrim mesdhetar në radhë të parë, do i ndihte valorizimit të pasurive tona natyrore në vetë perceptimin tonë. Pa kërkuar akoma ultra-urbanizimin e hapësirave tona jetësore, mund të shijojmë një model bio të bashkëjetesës sonë me mjedisin ku evoluojmë.

Nga ana tjetër, nëse ka shqiptarë që duhet të udhëtojnë drejt destinacioneve më ambicioze, këta janë shqiptarët që kërkojnë kulturë. Jo thjesht që të shijojnë dhe të marrin pjesë nëpër veprimtaritë e pafundme kulturore, me të cilat Europa mundohet të rrijë zgjuar në pleqërinë e saj urtake. Por ata që, fjala vjen, e ndjejnë Pragën për arsye të Kafkës, Rilkes, Kunderës e Dublinin - që do jetë i hyshëm pas një viti - për Swiftin, Joyce-in dhe aradhën e poetëve e shkrimtarëve të mëdhenj që dha. Këto takime do mundësojnë një proces plotësimi, do jetë njësoj sikur pasiqë ke dëgjuar një muzikë shumë herë me radhë, të arrish me në fund me ia vendosë fjalët.

Kontakti i drejpërdrejtë me realitetin perëndimor, i hap rrugë në radhë të parë distancimit me folklorin lokal, emancipimit nga mendësia e vetëmjaftueshmërisë. Maturimi i një komunikimi mbi-kombëtar, zgjerimi i pakthyeshëm i tregut të punës, lidhjet dhe kurorëzimi i tyre në martesa mikse, do krijojnë një hibridizëm, çka do jetë fytyra me të cilën do të na buzëqeshë e ardhmja me risitë e saj, me gjenet e reja që mbart. Kjo rrugë ka qenë e komplikuar dhe e vranët për ne, por na çon tek thjeshtësia dhe kthjellësia.
Pasojat më komike do vijnë prej kontaktit të pjesës më të papërpunuar të bashkësisë sonë me këto kopshte antropologjike. Në banjat e stacioneve të trenit të Europës do shtohen mbishkrimet e tipit: "këtu e ka bërë sh...n një shqiptar".

Lëvizja e lirë, do vërtetojë mandej dyshimin që dikur përhapën antropologët sllavo-bizantinë: se jemi njerëz me bisht. Dhe njëherit do heqë çdo dyshim se ne bishtin e kemi përpara.

Një gjë është e sigurt, në tërë udhëtimet tona në zonën Schengen, vendi që do vizitojmë më pak, do jetë pikërisht qyteti Schengen i Luksemburgut, që i dha emrin kësaj zone mbarë-europiane.

Ditën kur u hoqën vizat, në Tiranë ndodhi një gjë e bukur. Xhami i zi i sportelit të ambasadës italiane u bë i tejdukshëm. Shqipëria në "Schengen" është pikërisht Shqipëria pa xhama të zi.

Elozh pakicave

Për të shkruar një elozh për pakicat, duhet të dalësh pikërisht nga magjepsja që të shkaktojnë skemat e shumicës. Asaj që me të drejtë në shqip quhet shumica dërrmuese, dhe që siç e thotë fjala: të dërrmon.

Dhe këtë dalje e mundëson pikërisht pakica, njohja e saj e mundësisht përkatësia tek ajo. Kësaj shumice dërrmuese, mund t'i ndajvinim një pakicë këndellëse (rigjeneruese).

Pra shumicës dogmatike, pakicën kreative: atë që krijon vlera. Pakica ka rezerva shpirtërore që shumica nuk i ka. Për Nietzschen, vlerat janë krijuar nga pakica e më të mirëve (aristokratëve). Ai i quan vlerat fuqi përjetësuese.

Pakica jo medoemos është grup, mund të përbëhet edhe prej individësh pa lidhje me njëri-tjetrin. Por që paralelisht zhvillojnë të njëjtin kërkim, ose janë sintonizuar tek e njëjta frekuencë perceptimi.

Cilat janë pakicat e vlera?

Në radhë të parë ato pakica që sillen si të tilla. Sepse ka pakica që sillen si shumicë dhe janë pakicat në pushtet, ose ato që duan të vijnë një orë e më parë në pushtet.

Atyre që ndihen shumicë - i ligu para se të bëjë të ligën mendon se shumica e njerëzve do bënin të njëjtën gjë - iu duhet kujtuar se i gjithë njerëzimi është një pakicë inteligjente në hapësirë, madje edhe sikur të zbuloheshin komunitete të tjera në kozmos, prapë do mbeteshim pakicë. Kjo pakicë tokësorësh, e këtij planeti që është një pikë ujë në oqeanin e kozmosit, bart në vetvete diçka shumë poetike; E. Morin e pagëzon: diasporë kozmike.

Brenda breznive, duket sikur pakicë përbëjnë të porsalindurit dhe më të shtyrët në moshë. Por në Europën e sotme që plaket dita-ditës, të vjetrit janë bërë shumicë dhe po ndikojnë edhe në stilin e jetës dhe në energjinë e pjesës tjetër. Gjithçka po vjetrohet dita-ditës, dhe Europës plakë nuk i mbetet veçse t'i kthejë sytë nga popujt e rinj, nga ata popuj që për shkak të rinisë së tyre kanë atë energjinë e qashtër revolucionare, a së paku nuk e kanë prekur ende fundin e evolucionit të tyre.

Brenda Shqipërisë, më duken kreative disa pakica. E para është pakica e atyre që kanë studiuar në Perëndim dhe për shkaqe të ndryshme janë kthyer të punojnë a të jetojnë në vendin tonë. Kjo pakicë është shumica e së ardhmes, pavarësisht e pikërisht se në përfaqësuesit e saj më të mirë, nuk sillet si shumicë.

Është shumica e së ardhmes, pasi kur nesër Shqipëria të jetë kthyer në Europë, edhe dikush që vjen për të studiuar në Shqipëri do ketë studiuar në Perëndim.

Pakica më e madhe mandej, ajo e gegnisht-shkruesve, që është vlerëkrijuese, edhe pse në thelb i takon një shumice që janë gegët e shqiptarisë ose 80% e gjithë shqiptarëve, por që në standard përfaqësohen me 20%. Kjo pakicë shkruesish është shumë aktive në krahasim me shanset reale që i jepen.

Shembulli i pakicës si krijuese vlerash bëhet i përsosur në rastin e kombit hebre. Vlerat më të mëdha i krijoi në diasporë, anekënd botës, si pakicë. Të jemi të sigurt se asnjë nga vlerat që krijon tani në shtetin e vet, ku është shumicë, nuk krahasohet me ato të mërgatës historike. Pikërisht sepse duke instaluar një shumicë, ky komunitet i rehaton edhe pakicat brenda vetes, duke e zënë i ashtuquajturi "gjumi i ndërgjegjes".

Sikundër edhe pakica e arbëreshëve të Italisë e ka plotësuar misionin e vet, tani pas krijimit të dy shtettheve shqiptare.

Ka një pakicë tjetër që del tek ne në pah në ditët e sotme. Kjo është pakica e atyre që nuk kanë votuar në 2009. Këtyre dhe vetëm këtyre iu është vjedhur vota (e munguar). Ju është vjedhur vota, pasi nuk kishin për kë të votonin. Pasi palët në sfidë në sytë e kësaj pakice përfaqësojnë të shkuarën dhe jo të ardhmen. Dhe ju është vjedhur për herë të dytë, pasi vota e tyre e munguar është zëvendësuar me vota false për njërën apo tjetrën palë.

Një pakicë brenda e jashtë kësaj pakice, janë "mendimtarët e lirë". Këta mendimtarë të lirë, japë pakica e përjetshme e njerëzimit aktiv. Një grup i pakët qytetarësh e mendimtarësh të lirë. I lirë në thelb për të realizuar vetveten. Liria për ta realizuar vetveten, nuk të bën të lirë, por është kushti themelor drejt realizimit.

E gjithë prirja për të realizuar vetveten, quhet sot individualizëm. Por nuk ka konotacionin e lavdishëm që kishte dikur dhe që deri-diku ende ruan disa nga vendet e veriut. Sot individualizmi shënon thjesht atomizimin e tejskajshëm të shoqërisë. Është vulgarizuar aq shumë sa nuk është më vlerë.

Në këtë kuptim, çdo vlerë është e tillë, për sa kohë që i përket një pakice, që e qarkullon atë si "gjak" me ndihmën e zemrës së saj, që e bën të rritet bashkë me veten, derisa mbërrin madhësinë e saj natyrore.

Kur vlera certifikohet dhe institucionalizohet, ajo njëherësh likuidohet. Lufta për mbrojtjen e saj është lufta për ruajtjen e përmasave të saj natyrore, e vitalitetit të saj.
Nëse demokracia sot, është boshatisur nga përmbajtja dhe është mbushur me retorikë, ruajtja dhe rivitalizimi i frymës së saj mund të kërkojë që ne të ndryshojmë retorikën ose përdorimin e saj. Domethënë që retorikën t'ua rikthejmë filozofëve, pasi po ndodh e kundërta, po ndodh që: rektorët po na marrin edhe filozofinë.

Në kohën kur shumica bluan gjithçka dhe e ka bllokuar frekuencën e perceptimit tërësisht, e vetmja rrugë duket reagimi ekstrem. Por reagimi ekstrem ka një të keqe shumë të madhe, se i kthen mbrapsht proceset; e ngurtëson demokracinë, rikthen frikën. Ky reagim nuk ka lidhje me pakicën, por është sëmundje e vetë shumicës; pakicat nuk janë radikalët e një shoqërie (autentikë a të shtirë qofshin), por janë ndërgjegjja e saj.

Nëse Europa ka një ndërgjegje, (si formë e bashkimit shpirtëror të mbarë njerëzimit), e ka pikërisht nga pakicat. Marrëdhëniet e saj me pakicat, janë dhe do jenë shkëmbimet më ekuilibruese për vetë raportet e saj me veten.

Zgjedh një fragment prej ditarit të Brancatit ku ai reflekton mbi alternativat fashist-komuniste të Luftës së Dytë, dhe kupton se historikisht "lufta mes dogmës katolike dhe asaj protestante përfundoi me dobësimin e të dyjave dhe me fitoren e parimeve të tolerancës":

"Cilin qytetërim zgjidhni" pyeteshin, para katër shekujsh, të gjithë njerëzit e lirë: "Atë katolik apo atë protestant?"

"As njërin as tjetrin!" përgjigjeshin njerëzit e lirë.
"Naivët e gjorë" turreshin fanatikët. "Kush don të bëjë prokopi duhet të zgjedhë mes papistëve dhe antipapistëve."

"E pra, ne nuk zgjedhim!"
"Do mbeteni jashtë historisë!"
"Do hyjmë në histori kur ju të dilni prej saj."
"Dhe kur kështu?"

"Kur bota të mos jetë më as papiste as antipapiste."
"Tolerante dhe liberale."

"Çfarë domethënë tolerante dhe liberale? Ne nuk i kuptojmë këto fjalë."
"Kanë për t'i kuptuar nipat tuaj."

Një popull i mbetur jashtë historisë si romët, nuk shpëtoi nga tmerret e historicizmit: ra viktimë e gjenecodit nazist. Ata e kanë bazuar mbi të qenit pakicë (e kudogjendur) të gjithë poezinë e identitetit të tyre. Në njërin prej koncerteve të fundit, De André tha në lidhje me Romët: Ky popull do meritonte Nobelin për paqe për të vetmin fakt se bredh nëpër botë pa armë prej më se 2000 vjetësh.
Arma më e mirë e pakicave është të qenit vetvetja. Të jesh rom do të thotë mos të kesh tjetër shtëpi në këtë botë, përpos jetës. Të jesh rom do të thotë të jesh njeri.
Pakica, është një qendër e kulluar energjie dhe dritëza e parë që ndriçon në rast black-out-i. Sidhe e fundit ndërgjegje që bie gjumë. Gjatë ditës, ajo ka modestinë e qiriut, që duket gati ornamental. Identiteti i pakicës, i lejon një shoqërie ta vendosë veten përmbi politikën e saj. Përmbi dogmat. Është shtegu i ngushtë që na nxjerr në bregun e gjerë të së ardhmes.

Elozh pellazgologjisë

Pellazgologji (me konotacion folklorik) quajmë atë fenomen që elektrizoi në masë, në dhjetëvjetshin që lamë pas, jetën sedentare të mendjeve të klubosura që fluturuan mbi librat e dashamirëve të shqipes, ndër të cilët më i bujshmi qe Robert D'Angely. Kjo prirje lidhi shumë klientela, e bindshëm, duke i dhënë shumë lokaleve pa identitet, karakterin unitar të clubs.

Pavarësisht sa çabeistë jemi (e në shumë kuptime nuk jemi fare), prapë ndër këto libra, të paktën tek më të spikaturit si fancezi i lartpërmendur, apo arvanitasi A. Kola, italiani Catapano, a matjani Arif, njihet qartazi një përpjekje për shkencë, e shpesh herë një punë shkencore.

Veç tjerash, faktin se hyjnitë e Olimpit kishin emra shqip na e thonë edhe Rilindasit, shkurt e shqip. Por edhe ndonjë zyshë e pasionuar e filloreve tona na fliste për lashtësinë e shqipes, duke u munduar të na shpjegonte shumë fjalë që ne na tingëllonin të huaja, si fjalë me prejardhje shqipe. Thua se fjalët vijnë nga gjuha, e jo gjuha nga fjalët.

Por pellazgologjia që u bë modë tavolinash në vitet 2000, nuk ka thelbësisht lidhje me mtesat nacionaliste të rilindasve apo programeve shkollore të derisotshme. Në nivelin më parësor të saj (prandaj dhe i shkon ky lavd), ajo ka të bëjë me rizgjimin e sensit religjioz tek njeriu shqiptar i kësaj Shqipërie.

Jo më kot në trevat e tjera shqiptare (ku feja s'u ndalua ndonjëherë) nuk ka shpërthyer aq bindshëm, megjithëse, si rregull ato duhet të ishin terren më i përshtatshëm për këtë lloj folklori.

E pra, gjasat janë të plota, që duke kërkuar gjuhën para-babelike, njeriu shqiptar i kësaj Shqipërie, kërkonte tekstin e vet themelor, thurimën e vet identitare, librin e vet i cili nuk ishte i lidhur si një bibël a kitab, por gjendej i përhapur gjithandej në fragmente apokrife e mbishkrime varresh, ku po zbulohej një energji e re jetësore.

Këto gene, ose më mirë me thënë filo-gene, qenkëshin të shpërndarë nga Skotlanda në Iberik, e nga Egjipti në Kaukaz, e tutje deri në malet Tora-Bora. Pellazgologjia ishte (dhe është) një tapet fluturues fantastik.

Nëpërmjet kësaj odiseje ne kërkonim religjionin tonë, shqiptarinë, duke ia re-ligjuar të gjitha gjërat e mundshme shì këtij botëkuptimi, me thjeshtësinë e instinktit, si provë se deviza-parullë e P. Vasës qenkej thjesht konstatim.

Në ato tryeza me qofte e meze, u mishëruan tezat e filozofëve se jetojmë brenda gjuhës, e gjuhëzojmë jetën, se jemi përjetësisht kohorë e se fjala ishte e para.

Dhe pikërisht fjala shqip. Fjala shqip e dëlirur nga llafet. Se nëse italianët i kishin dhënë botës Danten, ne i kishim dhënë Iliadën e Odisenë (dhe do ua jepnim sa herë të donin, pasi nuk i deshëm kurrë për vete); se Aleksandri e Bonaparti i përdornin gjuhët e kulturës vetëm për formalitete, por kur shanin, shanin shqip, dhe ishin që të dy shqiptarë anipse nuk e dinin, por duke parë përmasat e veprës që lanë pas, kjo injorancë e vogël rezultuakësh më se e falshme.

Unë vetë zbulova se japonezët "dhëmbit" i thoshin "ha", se egjiptasit e sotëm e quanin veten "faraonë" (pra "fara jonë"), se etruskët natës së varrit i thoshin "hupnia" (ose "hupnin")... por ajo çka më kënaqi përfundimisht ishte përemri vetor i parë, të cilit latinët retorikisht i thoshin "ego" e ne, si shpellarë të vjetër i thoshim thjesht "Û" (a toska që e thotë pa hundak "u").

Dhe kjo "Û", mua më dukej e lidhur edhe me gjestin e shpellarit që i bie gjoksit me grushta, e te kjo "Û", ishin uni dhe esi, aty ndodheshin (pavarësisht se nuk e dinin) Freudi dhe Jungu dhe i mrekullueshmi Stephen J. Gould, por mbi të gjitha aty mblidheshin "ûja" (uria), "ûthi", "ushqimi", e më tej "ura" e "uzdaja" mbase edhe urithi.

Por shpejt u kuptua se ky pasion nuk çoi kurrkënd të lexonte më shumë shqip a ta donte shqipen më shumë.

Se në pyetjen "A û, a?" Homeri nuk këndonte por thjesht gërhiste. Nuk ishin gjuhët e kulturës që trokisnin tek shqipja, por shqipja që trokiste e trokiste me onomatopetë e saj të mnershme, me fjalët e saj që e djegin letrën ku shkruhen, e trokiste tek nëna e saj natyrë.

Pellazgologjia e tavolinave tona u riciklua disi. Trikoja që po bëhej u shprish edhe njëherë dhe u bë lëmsh. Ajo u krijua si një botë paralele diakronike, një botë që pret pagëzim prej ujit të shqipes.

E në fund fare, kur pellazgologjia rifillon, duket se ka mbetur diçka. Ka mbetur respekti për të gjitha variantet e fjalëve në gegnisht, si forma më të moçme e zanafillore, e përfundimisht më shqipe, bashkë me disa libra më shumë nëpër shtëpia, bashkë me mbresën e dehur se Europa na e vodhi ne piratëve gjuhën, para se të bëhej piratja e botës, e mbase dikujt i ka mbetur dhe ideja shumë religjioze, se gjuha, ka shumë metafizikë.

Pa harruar pra atë, sensin religjioz, ndjejmë se shqipja nuk është nëna e të gjitha gjuhëve, por e fundmja bijë që ruajti stolitë e shqisat e asaj gjuhës së parë, para-babelike prej nga burojmë të gjithë. Shqipja është shqisa jonë e gjashtë. Dhe është e vetmja gjuhë që me thellësinë e saj na lejon të masim pikërisht cektësinë tonë.

Elozh distancës

Distanca fizike në shoqëritë aristokrate mund të paraqitet me një skenë. Një tavolinë e stërgjatë në një sallë të madhe. Në njërin cep, Lartmadhëria e tij, mbreti, në tjetrin, Fort'hijeshia e saj, mbretëresha.
Mes tyre njëzet metra brilancë. Shërbyesit, aviten me rend, për të sjellë pjatancën e radhës. Por iu duhet pak kohë për t'u afruar, pasi zakonisht rrinë pranë murit, dhe teksa salla është shumë e madhe, tavolina është në qendër të saj. Si me thënë, distanca ndihmon tretjen. Por po ashtu, ndihmon edhe ruajtjen e ndonjë sekreti mbretëror.

Edhe pse larg, mbreti, është kopsitur deri në mjekër, mbase me qëllimin për të fshehur kafshimin e ndonjë konkubine ende të paliçensuar nga e shoqja. Mos u afruam shumë?

Tani, këtij imazhi, mjafton t'i kundërvëmë imazhin e një pikture rinore të Van Goghut: Ngrënësit e patateve.

Në një odë të ngushtë, një dritë e ftohtë e një llambe me vajguri që varet nga tavani i ulët, ndriçon disa fytyra që duken si vetë patatet që njerëzit po hanë. Pra të mjerët, nuk kanë distancë jo vetëm nga njëri-tjetri, por as nga ushqimi i tyre.

Jemi në kulmin e monarkizmit. Në Opera, aristokratët kanë lozhat më të larta dhe më të veçuarat. Megjithatë ka plasur voyeurisme.

Por sa më shumë rritet pasuria në duart e monarkëve, aq më shumë distanca e pushtetit nga njerëzorja bëhet irreale. Kështu, kur i thonë Maria Antuanetës: populli s'ka bukë, ajo përgjigjet: po le të hanë brioches. Në tavolinat mbretërore, buka është një ornament. Por të mjerët dënohen po të kapen duke vjedhur bukë.

Diçka nuk shkon qysh në themel dhe ja mbërrin revolucioni. Frika është se mos terrori i tij ka për t'i çuar gjërat edhe më mbrapa. Revolucioni vjen për t'i kthyer njerëzoren njerëzores. Pastaj thonë se e kanë sponsorizuar Rothschildët. Por kjo është anekdotë. Qe sponsorizim i njerëzores.

Njeriu i kulturuar është ai që merr distancë, në radhë të parë, nga rrethi i vet. Në rrëfenjat e urta arabe, kalifi vishet teptil për t'u përzier me popullin dhe për të parë e dëgjuar si jetojnë të thjeshtët.
Në kohën tonë, kur planeti banohet nga 6,8 miliardë njerëz, dhe përditë dalin në skenë shtete të reja që po industrializohen, eliminimi i distancave është arritja dhe njëherësh problemi më i madh.

Rritja e jetëgjatësisë përkon me prishjen e ekuilibrave ekologjikë. Në SHBA fqinji hedh në gjyq fqinjin për gardhin (pra i drejtohet avokatit me të pame); një prej dënimeve është edhe detyrimi për të mbajtur distancën prej personit fitues të gjyqit.

Alaska, vend me klimë të ashpër dhe me dit-net boreale, mbushet me qendra të mbipopulluara për shkak të naftës që ka. Në hiper-fuqinë tjetër, Kinë, ligji gjobit prindërit që lindin fëmijën e dytë.

Bota spektakolare në të sajën, eliminon çdo distancë - mjetet e komunikimit e bëjnë vdekjen një spektakël të përditshëm. Por jeta e vërtetë ka sot vështirësi të mëdha në komunikimin e vetvetes. Për shkak të afërsisë fizike, njerëzit në mungesë të distancës, krijojnë promiskuitet, marrëdhënie pa baza. Marrëdhëniet e vërteta njerëzore janë vështirësuar më shumë se kurrë pikërisht për shkak të mungesës së distancës.

Distanca e mirëfilltë, ajo që lejon rritjen, është gjeniune dhe e natyrshme. Malësori që e hedh shikimin larg porsa del në oborr në pikë të mëngjesit, nuk do ketë problemet me shikimin që ka teleshikuesi urban, që posa hap sytë, ndez TV-në një metër "larg" ndërsa e ka zënë gjumi me lap-topin te koka dhe me kufjet në vesh. Kush sheh natyrën ka gjithmonë shikim të virgjër e nuk ka nevojë për okulist.

Alpini "kullot sytë" në dimensionin vertikal, bjerraditësi qytetas mbjell lakra në facebook dhe shumicën e ditës i mungon njëri dimension. Distanca edukon.

Prandaj duke likuiduar fshatin kemi likuiduar distancën, pra edhe vetë qytetin. Në fshat, ardhja e vizitorëve nga qyteti, ishte drejtpërdrejti festë. Mikpritja kishte mbërritur kulme religjioze pasi njeriu ishte gjë e rrallë.

Jeta në distancë krijoi institucionin e mikpritjes. Fermeri që e braktisi tokën i ngjan ariut që nga peshkimi i troftave me xigla ndër zaje, kalon në ari dasmash që pret çfarë po i hedhin në dajre.
Ruajta e distancës është edhe ruajtja e ekuilibrit.

Edhe për krijimin e ekuilibrave të reja politike, duhet distanca politike. Ataturku, duke krijuar Turqinë e re, e hoqi kryeqytetin prej Stambolli dhe e çoi në Ankara.

Distanca lejon leximin ndryshe. Falë distancimit, hieroglifet lexohen si shenja të një gjuhe, dhe jo thjesht shihen si zogj, silueta njerëzish apo shenja gjeometrike.

Në shoqëritë e qytetëruara distanca dhe krijuesit e saj respektohen. Shkëputja e disa elementeve aktive të një shoqërie, shërben për të çmagnetizuar pjesët e ndryshkura. Në shoqëritë jo të shëndosha, ata që distancohen kanë vlerë edhe më të madhe.

Të mendojmë për Trebeshinën, fjala vjen. Distancimi i tij, i djeshëm dhe i sotëm, na mëson se sa shumë vlerë ka letërsia dhe sesi kjo vlerë nuk mund të përzihet me vlerat e tjera më të kuotuara në bursën spektakolare.

Risia, arritja, kryevepra në art, është ajo vepër që tregon distancë dhe na distancon nga veprat e përparshme dhe bashkëkohëset e saj të njëhershme. Arti është një veprimtari që ka shumë efekte distancuese.

Kur Lenini pat rrëfyer se po të vazhdonte të dëgjonte Simfoninë e Nëntë të Beethovenit, nuk do e kryente dot revolucionin, pati treguar diçka nga thelbi i të ndjerit estetik. Arti të distancon nga politika. Arti më sublim, krijon distancën më sublime nga çdo lloj trupi social, nga çdo lloj të ndjeri bashkë me turmën, edhe në qofsh populisti më i regjur.

Genc Leka dhe Vilson Blloshmi u dënuan si disidentë, jo pasi kritikonin mbajtësit e pushtetit me poezinë e tyre, por pasi me estetizmin e sinqertë të kësaj poezie, ata shfaqnin një distancë të patolerueshme në sytë e pushtetit. Distancën prej botës ideologjike të krijuar me forcë, dhe afërsinë me natyrën, me frymën e saj, me lulet, pemët e stinët. Distancë të cilën e gjejmë të kurorëzuar tek poezia e Frederik Rreshpjes.

Dhe kështu, kemi mbërritur tek distanca më e rëndësishme: distanca estetike. Ajo falë të cilës ndihemi ndryshe, më mirë ose më keq, por ndryshe. Përgjithësisht kjo është distanca që sot mungon më shumë, si thotë Lacan, me ardhjen e mediave pamore hapësira ka imploduar (shpërthyer së brendshmi).

Shekulli XX u mundua ta tejkalonte njeriun, por shkaktoi aq plagë sa për t'i kuruar, përfunduam në anestezinë më të thellë.

Estetika që do të vijë pas kësaj anestezie, do ketë të bëjë me zbulimin e distancave të reja, në radhë të parë distancat e reja kozmike.

Fakti se ende presim disqet fluturuese të na vijnë apo gënjejmë se na kanë ardhur, do të thotë se nuk jemi ende gati për distancim. Kur të kthehen distancat e reja do kemi shansin ta përjetojmë ndryshe kohën që kalon, pra si një udhëtim, e botën si diçka e mbushur me jetë (qoftë kjo një botë pa atmosferë si hëna) e jo thjesht me imazhe.
Atëherë njerëzimi, i bërë një komb i vetëm, do të ketë një epos të madh.

Elozh Shkodrës

Ndër qytetet e letërsisë, është ai që shqiptarët njohin më mirë. Dhe i tillë ka mbetur edhe sot, kur po fillojmë ta njohim prapë. Ka mbetur si një estetikë e fshehtë, pa bujë, me rreze drite të drejta e që nuk kthehen mbrapsht.

Ata që nuk u rritën në këtë djep, vazhdojnë ta quajnë "djepi". Por për ata që këtu hodhën shtatin e lidhur të personalitetit të tyre, ky është shtrati dopjo i kulturës së vërtetë. Këtu fjala është napoleon arit e jo kartëmonedhë false.
Këtu kultura e natyra bashkëjetojnë natyrshëm.

Dhe janë njësoj të thjeshta e të harlisura, ushqyese për shpirtin e dëfryese për shqisat. Bukuria e kësaj treve xiglon ndër detaje ku shkëndrit urbanizmi i dikurshëm, me gjurmë që kanë mbetë prej "belle époque"-s, me biçikleta panumër që komunikojnë ekuilibër, e me dimensionin bio të gjallimit që këndell.

Protagonizmin ajo ia lë pëllumbave, që me gugatjet e tyre të paqta popullojnë lagjet e saj. Poezive që mbushin librat e saj. Ia lë fëmijëve që rrëshkasin me patina në rrugët e qeta të qendrës. Të rinjve që kërkojnë pak punë e pak dashni.

Në të vërtetë, të gjithë këtu bëhen modestë, të zbutur prej madhështisë së saj.
Ndjej se zotni këtu do të thotë xhentëlmen. Ndjej se i kenun do të thotë i pasur me qenie.
Shoh bukuroshet e dikurshme që prorë shtatdrejta pijnë nektarin e mëngjeseve të ngeshme. Me shikimet e gjestet e qashtra të thonë se dashnia është fundi i botës e fillimi i çdo bote.

Shkodra. Përvoja është shkenca e saj. Të jetuarit specializimi i saj.
Shoh sesi me shpirt kritik e të pasionuar, ajo i dashuron ata që punojnë. E i shpërfill mikroborgjezët e vet, që bëjnë të pamundurën për të mos punuar, dhe kur ia arrijnë, besojnë se kanë gjetur sekretin për të jetuar mirë, "dijen me jetue".

Por vetëm ajo din me jetue, dhe ka një jetë të fshehtë, të fshehtë si thesaret e saj, si gjuha e saj, si drita e saj, si sakrificat e saj. Dhe sacrificio do të thotë: me ba diçka të shenjtë.

E gatshme me ta mbyllë gojën me një gjest, a me të dashurue marrëzisht. Ajo të thotë me sy e ndër sy: nëse s'kemi dashni bashkë s'kemi asgjë.
Ajo të mëson se kultura gatuhet, nuk bëhet për të ngrënë.

Shoh sesi ajo e mbron gjuhën e saj, ku përdoren më shumë fjalë e ngjizen më shumë koncepte se në çdo qendër tjetër të shqiptarisë. Shoh sesi ata që kthehen këtu e heqin maskën, të pranishëm në vështrimin e kësaj nëne të sinqertë e burrneshë.

Shoh se këtu ka kulturë e nuk ka nevojë për kulturologji. Gjej këtu pasqyrën (speculum), e nuk gjej spekulimin. Gjej natyrën e natyralizohem sërish.

Lexoj Mjedën, Koliqin, Migjenin e më rikthehet shija e të lexuarit shqip. Bashkë me shijen për modernitet, me shijen për muzikë e për të bukurën.

Në të vërtetë ajo është plakur. Por të gjithë herët a vonë, plakemi, dhe më e rëndësishmja është të plakesh mirë.

Të ruash kthjellësinë dhe dashurinë për jetën deri në fund. Shoh se ajo vuan, ngase pretendon më shumë nga vetja. Pretendon të jetë e dobishme, por dobia e saj më e madhe është në bukurinë e saj.

Veç, metabolizmin e ka të mirë. Ajo integron dhe nuk disintegron. Kurrë nuk i mori seriozisht ata që flasin shumë. Kurrë nuk i brendësoi bëmat e atyre që vuajnë nga energjia e tepërt.

Këtu kurrë nuk lëshoi rrënjë realizmi socialist, as realizmi socialist sovjetik, as realizmi socialist turk, as realizmi socialist amerikan. Sepse nuk i rri përshtat asnjë ideologji, pasi është vend idesh. Dhe më mirë sesa të kopjojë të tjerët, përsërit vetveten, si natyra.

Kur u përmbyt disa herë rrjesht, shkodranët nuk bënë zhurmë. E jo se janë pro qeverisë, por ngase janë të ndërgjegjshëm. Në thelb ata e dinë, se të ashtuquajturat "fatkeqësi të natyrës", janë fatkeqësi që ne i shkaktojmë natyrës e që mandej kthehen në fatkeqësi që natyra na shkakton ne. E këtu njeriu e ndjen më shumë se kudo, se jemi qenie prej uji.
Me lirinë e fëmijës, është e para që na e thotë kur "mbreti është lakuriq".

Besoj me mendje e zemër që, nëse kultura apo demokracia shqiptare nuk gjen përgjigje, kjo shpesh vjen ngase nuk ka pyetur Shkodrën. Prandaj mbetëm duke pyetur të huajt. Është njësoj sikur Greqia që në vend të pyeste Athinën, pyeste Kostandinopojën a Moskën.

Kur të shkruhet fjalori i qytetërimit shqiptar, do ketë kapitullin më kuptimplotë.
Nuk është një qytet, është qyteti; nuk është një dimension i shqiptarisë, është dimensioni vertikal; nuk është një dialekt, është gjuha. Ata që e kanë lidhë fatin e vet me 'të, kanë guxuar gjithçka.

Ata mund të fitojnë shumë, ose të humbasin me nder.
Me ngadalësinë e pleqërisë së urtë, Shkodra i ngjan bash breshkës që me konsekuencën e saj ia kalon në fund edhe Akilit.